“Là một con ruồi thì đừng nên khóc”
#HaveASip 252 | Vietcetera
Trong tập podcast này, tôi thấy MC Thùy Minh trầm tư rất nhiều. Cô dường như có những suy nghĩ khá sâu và độc đáo mà cô phải dành hàng phút để ngẫm nghĩ rồi mới hỏi khách mời. Giống như cô đang cùng song hành với nhà báo Phương Mai đến miền khói lửa đó. Nếu để ý kĩ, ánh mắt hai người phụ nữ này khi kể, khi hỏi, khi bày tỏ quan điểm… cũng đều rất xa xăm và không nhìn trực tiếp vào nhau hay vào khán giả xem kênh. Họ nhìn lên trên, nhắm mắt hoặc để đôi mắt với tới nơi ảo ảnh nào đó rất xa xôi nơi này. Tôi rất ngưỡng mộ MC Thùy Minh, khi cô đã có thể dành thời gian để đọc và tìm hiểu rất nhiều về lĩnh vực cô đang trao đổi với vị chuyên gia trước mặt. Sau một lúc trầm ngâm, hai người phụ nữ lại bàn về “lý tưởng”. MC Thùy Minh khá tâm đắc lời của PGS. Tiến sĩ Phương Mai trích trong một cuốn sách nào đó, nôm na rằng ban đầu con người lao vào cuộc chiến vì lý tưởng, nhưng từ cuộc chiến trở về, họ chẳng nói gì về nó nữa. Những gì còn lại trong các câu chuyện kể của các cựu binh chỉ toàn là đồng đội, bạn bè, vợ con, gia đình – những điều rất gần gũi, rất thật chứ không trừu tượng như cái lý tưởng xa vời kia. Liên hệ với câu chuyện của chính đất nước mình, Nhà báo Phương Mai cũng chia sẻ kỷ niệm khi cô phòng vấn 100 người Việt Nam ở khắp năm châu trong một dự án liên quan đến hòa hợp – hòa giải, để được nghe họ nói về việc: 50 năm chiến tranh đi qua, chúng ta còn có thể làm gì để câu chuyện chiến tranh được đọc lại bằng một sự nhân văn và hòa hợp. Chủ yếu được nghe từ các cựu chiến binh từ cả hai chiến tuyến, những gì chị thu thập được cũng chẳng có gì xoay quanh hai từ “lý tưởng” cả. Những gì đọng lại nhiều nhất chỉ toàn những câu thốt lên khi tái ngộ “À! Mày cứu tao trong vụ này” hay “Tao nhớ tao phải khiêng mày từ đồi này sang đồi kia”, rồi “Tao còn một miếng lương khô cuối cùng mà nhìn mày thấy không nỡ nên tao phải cho mày ăn”…. Hầu hết là những kỷ niệm với đồng đội và việc đồng đội đã cùng mình vào sinh ra tử như thế nào. Bỗng chốc, xã hội của những con người này bị bóp nhỏ lại chỉ còn chừng mấy anh em, trong cùng một chiến hào, sống chết có nhau. Những câu chuyện đó là những câu chuyện mang tính hòa hợp, hòa giải mạnh mẽ nhất, theo PGS. TS Phương Mai, bởi vì nó đánh vào lòng người, đánh vào cầu nối trực tiếp nhất, mạnh mẽ nhất, thân thương nhất, quyết liệt nhất giữa người với người. Cuối cùng, sau tất cả, thì chúng ta là ai? Chúng ta là người với nhau mà phải không? Chị đặt một câu hỏi mở như đánh động vào tâm khảm, làm rung lên những tầng sâu nhất trong nhân tính con người.
Khi bàn về văn hóa, sau khi MC Thùy Minh gợi mở, Tiến sĩ Phương Mai đã đưa ra một nhận định rằng văn hóa và căn tính là những thứ có rất nhiều tầng bậc. Nó đan xen vào nhau, nó phức tạp và không dễ để nhìn rõ ràng. Nó chồng lên nhau và sau mỗi thời kỳ lại có thêm nhiều lớp chồng lên như vậy. Tiến sĩ Mai chia sẻ rằng chị đã từng có những kiến thức rất đơn sơ về ngôn ngữ, rằng ai nói tiếng Nga sẽ ủng hộ Nga, còn nói tiếng Ukraine thì ủng hộ Ukraine. Nhưng vấn đề là các tầng bậc văn hóa rất dày đặc, và vấn đề không đơn giản như vậy. Theo Tiến sĩ, ngôn ngữ và văn hóa rất quan trọng đối với việc định hình tầng danh tính và văn hóa nào mà mình đang nói đến.
Đi về nửa cuối chương trình, khi được MC Thùy Minh đặt câu hỏi rằng “vậy thì mình học được gì từ cuộc chiến giữa Nga và Ukraine?”, Tiến sĩ Mai đã hỏi ngược lại nữ MC rằng, nếu như em chưa nghe những chia sẻ của chị nãy giờ mà nghe về chiến sự Ukraine trước thì em có nghĩ gì? MC Thùy Minh đã chia sẻ thẳng thắn rằng cô là người không chọn phe, vì cô không đủ hiểu và gắn kết để chọn phe. Cô ví von, “như mọi trận đấu mà mình còn không rõ luật chơi, thì mình sẽ hay có xu hướng thiên kiến rằng nếu phải chọn một, thì tôi sẽ chọn bên yếu thế hơn”. Đây là tâm lý của Thùy Minh. Cô nói rằng cô chỉ nghĩ nhiều về chiến tranh khi có trải nghiệm đi tàu ở Pháp rất nóng nực, vì họ đã tắt hết điều hòa đi. Lý do là hiện tại năng lượng đang khan hiếm và quan trọng lắm. Cô nghĩ, nếu mình không ở trong lòng chiến tranh và không chịu những ảnh hưởng trực tiếp lên người thân, gia đình, không có mối dây liên hệ nào thì mình sẽ nhìn nó chỉ như một lát cắt dữ liệu. Tiến sĩ Mai đánh giá cao sự chân thật của Thùy Minh, vì nếu nhìn theo phương diện thần kinh học, đôi khi người ta chọn phe chỉ vì cảm xúc thôi. Nhiều người chọn Nga vì đơn giản với họ đó đã là tình yêu từ thuở nhỏ rồi. Họ sống ở Nga, những năm tháng tươi đẹp họ dành cho nước Nga, những kỷ niệm và tuổi trẻ của họ ở nơi này… thì tâm lý đó là điều có thể thông cảm và chia sẻ được. Một số người lại nhìn nhận rằng Ukraine là một nước nhỏ, lại đang bị bắt nạt, nên họ ủng hộ bên yếu thế hơn. Trả lời câu hỏi của MC Thùy Minh về việc bài học nào được đúc kết từ cuộc chiến này, Tiến sĩ Phương Mai nói rằng vấn đề không phải là chọn phe hay không chọn phe, ít nhất là với chị. Với tư cách của một người làm nghiên cứu, một người viết, một nhà báo, thì chị rất tâm đắc câu của nhà báo Christiane Amanpour: ‘Our job is to be truthful, not neutral’. Nghĩa là chân thực chứ không phải là trung lập. Vấn đề của chúng ta là hãy trung thực với những gì đang diễn ra, tất nhiên là không thể nào nhìn thấy hết được mọi khía cạnh của vấn đề. Chúng ta đều là những “thầy bói xem voi”, Tiến sĩ Mai mô tả. Người thì sờ thấy cái chân, người lại sờ thấy cái vòi. Hình ảnh ví von này, tôi thấy khá thú vị và rất đúng, nhắc nhở chúng ta cần xem xét vấn đề ở nhiều phương diện, và nếu không thể thấy hết mọi khía cạnh, thì hãy trung thực với những gì ta thấy. Tuy nhiên, chị nói, với những phương pháp khoa học thì chúng ta có thể phác họa ra được một bức tranh con voi hoàn chỉnh nhất có thể. Chị nói, ít nhất, điều chị học được là sự khách quan, chứ không phải là trung lập. Cái mà ta đang cần hướng đến ở đây là sự chân thực, là sự thật tối đa nhất có thể mà mình có thể chạm đến.
Cũng trên đà câu chuyện đó, nhiều người theo quan sát của Tiến sĩ Mai, đã nói rằng “Tôi không chọn phe vì tôi là ai, cô là ai, anh là ai mà có thể phán xét ai đúng ai sai được?”. Theo tiến sĩ, câu này có vấn đề, vì đã rơi vào lỗi ngụy biện ‘ad hominem’ (công kích cá nhân). Chúng ta đang nói về việc phán xét, chứ không phải nói về việc cô là ai, tôi là ai. Vấn đề tiếp theo trong câu hỏi này là sự đánh tráo khái niệm. Tức là vấn đề của chúng ta ở đây là khả năng nhận xét vấn đề, chứ không phải về danh tính hay bản thân người đang phán xét. Đó là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Bàn thêm về chữ “nhận xét”. Tiến sĩ khẳng định rằng “Trong xã hội ai lại chẳng phải nhận xét. Nếu không nhận xét, không biết đúng sai thì làm sao có một xã hội cho tử tế? ” Nhưng câu hỏi vướng lỗi ngụy biện phía trên lại cũng nhắc nhở ta phải khiêm tốn hơn trước khi phán xét. Ta phải tìm hiểu đã. Cách của Tiến sĩ Phương Mai là đến Ukraine, tìm hiểu đã. Đến Nga, tìm hiểu đã. Rồi mình vẫn có quyền nhận xét, thậm chí phán xét đúng sai. “Nhưng liệu có một sự thật tuyệt đối nào không? Vì nếu mình nói đúng hay sai, đó chính là nhị nguyên. Một phe thắng và phe thua, nó là nhị nguyên. Nếu đứng giữa không được, mà buộc phải chọn, thì mình phải rơi vào đúng cái bẫy nhị nguyên đấy”, MC Thùy Minh hỏi. Đáp lại, nhà báo Phương Mai chỉ yêu cầu Thùy Minh làm động tác dùng ngón tay giơ lên trời và quay theo chiều kim đồng hồ, tưởng tượng có một chiếc đồng hồ trong suốt mà cô đang nhìn từ dưới lên. Sau đó hạ tay từ từ xuống, dù ngón tay vẫn quay theo chiều kim đồng hồ và cổ tay vẫn giữ thẳng, nhưng giờ là nhìn từ trên xuống. Ồ, chiếc đồng hồ đã quay theo chiều ngược lại. Vậy vấn đề ở đây là góc nhìn. Dùng hình ảnh chiếc đồng hồ để nói về việc mỗi người khác nhau, đối với một vấn đề sẽ có nhận định đúng sai và cách phản ứng khác nhau. “Tất nhiên không phải lúc nào cũng như thế, mà đôi lúc có những sự việc mà ta phải nhìn nhận từ hai phía”, nữ nhà báo nhận xét. “Sau đó, nếu bắt buộc, mình hoàn toàn có thể đưa ra kết luận đúng sai. Vì nếu không đưa ra kết luận này thì mình không thể tiếp tục cuộc sống này được, kể cả tư cách cá nhân lẫn tư cách xã hội. Phải có một cái bản lề nào đấy chứ. Ví dụ trong một xã hội bình thường, thì giết người là sai chứ, đúng không?” Tuy nhiên, trước khi đưa ra nhận xét thì cần phải có sự khiêm tốn và nhìn nhận nhiều chiều, để nhận xét đó nhân văn và khách quan nhất có thể.
Đối với nhà báo Phương Mai, “văn hóa” không phải là một danh từ mà là một động từ. Mọi thứ luôn thay đổi. Do đó không bao giờ là đủ để dừng việc tò mò và đặt câu hỏi. Nhất là đối với dân làm nghiên cứu như chị thì lại càng không thấy giới hạn nằm ở đâu cả. Nếu nói theo phương pháp khoa học và theo nguyên tắc, thì khi hiện tượng bão hòa dữ liệu (data saturation) xuất hiện, nhà nghiên cứu có thể dừng lại. Nhưng trên thực tế, chị nói rằng để thực sự hiểu, thực sự sống và biết được từng chân tơ kẽ tóc thì có thể tốn cả đời. “Người làm nghiên cứu là người luôn muốn đi đến cùng của dữ liệu vì đề tài họ làm rất bé. Nhưng biết thế nào là tận cùng?” Vì thế, việc phải kéo mình ra khỏi cái cầu toàn đó là cả một sự cố gắng của những kẻ làm nghiên cứu. Nếu lại mượn hình tượng “thầy bói xem voi”, thì chị khẳng định rằng không ai có thể sờ hết con voi cả. Làm cách nào chăng nữa thì ta vẫn chỉ phác họa được một phiên bản con voi hoàn hảo nhất có thể với phương pháp nghiên cứu được chọn dùng thôi. “Để tìm được một sự thật hoàn hảo là điều bất khả”.
“Sự thật có phải là cái mà chị đi tìm không? Mặc dù chị biết là sẽ không có một sự thật tuyệt đối. Trong suốt toàn bộ hành trình này, chị đang đi tìm cái gì vậy?”, MC Thùy Minh hỏi. “Ừ, câu hỏi này hay mà sâu quá nhờ, đề chị hồi tưởng lại… Chị vẫn là một đứa tò mò, vẫn là một thân lừa ưa nặng, với tư cách là một con ruồi… câu hỏi của em làm chị cảm thấy biết ơn, bởi vì mình có điều kiện để làm điều đó. Trong bối cảnh bạn bè chị là phóng viên ở khắp nơi đang bị hứng chịu làn sóng sa thải, rồi có những phóng viên không thể ở lại lâu như chị, hoặc không có visa hay logistic phù hợp để có thể ở lại, hoặc có những người rất yêu nghề và khách quan nhưng trong công việc của họ vẫn vướng bận chuyện cơm áo gạo tiền…thì chị cảm giác rằng, đầu tiên chị có đặc quyền cái đã. Được theo đuổi đam mê và sự tò mò của mình mà không sợ rằng mình ở lại như này có lâu quá hay không, tiền điện nước, chồng con…tất cả những cái đó làm chị thấy mình may mắn và chị biết ơn cơ hội cuộc đời này cho chị. Điều đó càng ngày chị càng thấy rõ hơn.” Nhà báo Phương Mai chia sẻ. “Hôm kia chị có nói chuyện với một bạn vừa xong thạc sĩ. Bạn ấy hỏi chị rằng chị có thấy sinh viên Việt Nam khác gì với những sinh viên quốc tế mà chị từng dạy không. Thì chị có nói một câu rồi chị cũng hối hận. Chị nói rằng chị có cảm giác (tất nhiên cảm giác của chị là sai) sinh viên Việt Nam học không vì sự hứng thú, hào hứng của quá trình học, mà các bạn xác định rất rõ học để làm gì. Sau này chị cảm thấy phải suy xét lại vấn đề với đặc quyền của mình, rõ ràng rằng mình học mà không hề phải quan tâm đến việc học để làm gì. Mình tận hưởng quá trình học, cứ để sự học dẫn mình đi đến đâu thì đến, và không phải lo lắng học xong thì làm gì để ra tiền. Trong khi đó, có những người phải để ý những chuyện đó. Trong câu chuyện Ukraine này thì chị có đặc quyền đó, vì chị được quyền tung cánh và đi đến cùng với sự tò mò của mình mà không phải lo lắng là bài này sếp sẽ nghĩ thế nào, viết bao nhiêu từ thì đúng, có vượt quá số tiền tòa soạn cho phép không, ở lại lâu thế này thì gia đình con cái như thế nào. Chị chỉ hy vọng sự thật mà chị được chứng kiến sẽ gần với “con voi” hơn thôi. Hơn nữa, khi đăng bài lên, một số người Ukraine cảm thấy biết ơn vì chị đã cho nhiều người biết về sự thật ở đất nước họ, dù chỉ là một người bên ngoài nhìn vào. Như vậy, vế thứ nhất là sự tò mò của chị được thỏa mãn, còn vế thứ hai là sản phẩm từ sự tò mò của chị có ích cho cộng đồng. Thì chị nghĩ mình là một người may mắn khi đã được cả hai”, Nữ nhà báo bộc bạch.
– Vậy sắp tới con ruồi sẽ đậu ở đâu?
– Rất muốn nói là Iran nhưng mà sợ không làm được. Rất muốn nói Afghanistan nữa. Chị muốn theo đuổi motif trong dự án hòa hợp – hòa giải với các case khác nhau. Ở Nam Phi thì thế nào, Ukraine thế nào. Chị vẫn muốn có một bức tranh lớn là điều gì khiến hòa hợp – hòa giải thành công. Những sự thay đổi về thể chế, văn hóa, góc nhìn, quan điểm, giá trị, lương tri như thế nào để chúng ta có thể ít coi nhau là kẻ thù hơn, ít coi nhau là ác quỷ hơn. Đây vẫn là một sự theo đuổi đã từ lâu rồi của chị.
– Em thấy em có đặc quyền ở việc phỏng vấn chị. Chị đi rất nhiều các dự án và rất vất vả.
– Đặc quyền đó em có là do em đem đồ ăn ra để em nhử chị.
– Nhưng em biết một người có đặc quyền hơn này. Khán giả của em. Với chị em còn phải nhử đồ ăn. Còn mọi người chỉ phải bật Youtube xem miễn phí luôn ấy chứ. Em cảm ơn chị Mai. Em mong chị làm ruồi được lâu, không phải viết nhiều di chúc quá. Em mong đến một lúc, sự thật thì sẽ luôn cần rồi, nhưng hãy bớt đi những sự thật quá khốc liệt.
– Ừ. Câu đấy hay đấy. Hoặc là bớt đi những sự thật quá khốc liệt từ góc nhìn của mình. Vì đôi khi có những người họ cho rằng sự thật quá khốc liệt đấy nên là sự trừng phạt cho kẻ xứng đáng chẳng hạn. Có những kẻ reo vui khi chiến tranh xảy ra. Nhưng mà chị tin, nhìn về mặt tổng thể thì xã hội ngày càng an toàn hơn. Con người ngày càng có những phương tiện để trao đổi, liên kết và trở nên nhân văn, vị tha với nhau hơn.
– Em sẽ nhớ kỹ dự án hòa hợp – hòa giải của chị. Em đã dõi theo hành trình này, em cũng hy vọng có những lúc sẽ góp một công sức nào đấy.
– Em góp rồi còn gì nữa. Khai thác cả 2, 3 tiếng. (Cười lớn)
– Cảm ơn tất cả khán giả của Have a sip. Hẹn gặp lại chị Mai.
– Lại gặp lại nữa…
Hết./.
Trả lời