Khi cả thế giới đang bị làm phiền bởi giá xăng dầu tăng cao do ảnh hưởng từ chiến sự ở Trung Đông thời gian qua, ta có lẽ nên dành ít phút ngồi lại, nghiền ngẫm về một thành tố có thể xem là nguyên nhân chủ chốt khơi mào cho cuộc chiến này: Hạt nhân.
Năm 2026 là năm đánh dấu hai cột mốc quan trọng trong lịch sử hạt nhân thế giới: 40 năm thảm họa hạt nhân Chernobyl và 15 năm thảm họa Fukushima. Có lẽ không còn thời điểm nào thích hợp hơn để ta bắt đầu bàn sâu về chủ đề này như hiện tại.
Dưới đây là một số nội dung theo tôi là hữu ích cho bất cứ ai đang nghiên cứu về lĩnh vực hạt nhân – tên lửa.
[Trích lược và tổng hợp từ sách “Chính trị Vũ khí Hạt nhân” của Andrew Futter (2021) – Nhà Xuất bản: Chính trị Quốc gia Sự thật]
Kể từ sau năm 1945, 8 quốc gia đã công khai sở hữu và duy trì khả năng về vũ khí hạt nhân (Mỹ, Liên Xô/Nga, Anh, Pháp, Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên), trong khi nhiều người cho là Israel sở hữu vũ khí hạt nhân (VKHN), dù nước này không công khai thừa nhận1. Những quốc gia đã từng sở hữu vũ khí hạt nhân và từ bỏ bao gồm: Nam Phi, Belarus, Kazakhstan, Ukraine.
5 nước đầu tiên sở hữu VKHN đều đã ký Hiệp ước NPT, là hiệp ước công nhận các cường quốc này là các quốc gia có VKHN, có thể sở hữu hợp pháp VKHN nhưng đồng thời phải thực hiện các bước hướng tới mục tiêu giải trừ hạt nhân toàn cầu.
Hiện có 9 quốc gia sở hữu VKHN, nhưng phần lớn lượng VKHN (>90%) do Mỹ và Nga nắm giữ và vận hành. Chủ yếu là kết quả của cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân trong Chiến tranh Lạnh.
5 trường hợp thế giới dường như đứng bên bờ vực thảm họa, gồm:
- Cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba 1962
- Sự cố Petrov 1983
- Sự cố cuộc tập trận Able Archer 1983
- Sự cố phóng tên lửa ở Na-uy 1995
- Cuộc chiến tranh Kargil 1999 giữa hai quốc gia có VKHN là Ấn Độ và Pakistan
Trải qua hơn 7 thập kỷ kể từ lần đầu tiên và duy nhất được sử dụng trong chiến tranh, VKHN vẫn có ý nghĩa trọng yếu đối với an ninh quốc tế trong thế giới hiện đại không kém gì so với trước đây. Một số nhà khoa học cho rằng việc sử dụng VKHN có thể dẫn đến một mùa đông hạt nhân, nơi thế giới có thể gánh chịu mức nhiệt độ đóng băng trong nhiều năm do bụi phóng xạ phát tán vào không khí, và tất cả các dạng sống sẽ phải vật lộn để tồn tại. Những nhà khoa học khác thì cho rằng, một cuộc chiến tranh hạt nhân có thể khiến xã hội loài người quay trở lại thời kỳ đồ đá, hoặc thậm chí kết thúc hoàn toàn sự tồn tại của loài người. Theo cách nói của Joseph Nye:
“Viễn cảnh về một cuộc chiến tranh hạt nhân thật kinh hoàng. Nó khiến chúng ta đối mặt không chỉ với cái chết, mà còn cả sự hủy diệt đối với nền văn minh vốn làm cho cuộc sống của chúng ta có ý nghĩa. Nó thậm chí có thể tiêu diệt các giống loài của chúng ta. Chưa có tiền lệ cho thách thức mà VKHN gây ra đối với đời sống vật chất và tinh thần của chúng ta.” (Joseph Nye, Nuclear Ethics [London: Collier Macmillan, 1988, tr. ix])
Như tựa đề cuốn sách này gợi ý, VKHN vốn là vấn đề chính trị, trong khi chính trị hạt nhân, chính sách và chiến lược, liên quan nhiều đến con người, văn hóa, tâm lý và ảnh hưởng trong nước với mức độ không kém gì mối liên quan đến các mối đe dọa, khả năng quân sự hóa vật chất, vũ khí và hệ thống quốc tế.
Chính sách VKHN thông thường có thể trở thành vấn đề chính trị – đảng phái, được thúc đẩy bởi các lợi ích thương mại hoặc chính trị khác nhau; hoặc thậm chí phản ánh cách hiểu chuẩn tắc rộng hơn về mối quan hệ với “vị thế cường quốc” trong các vấn đề quốc tế.
HỌC THUYẾT BẢO ĐẢM HỦY DIỆT LẪN NHAU – MAD
Lý thuyết về cuộc cách mạng hạt nhân và niềm tin vào VKHN đã làm thay đổi căn bản chiến tranh và chính trị quốc tế – hầu hết các quốc gia (ít nhất là phần lớn người dân) xem VKHN là một biện pháp răn đe và là thứ chỉ nên sử dụng để ngăn chặn các hành động gây hấn của một quốc gia khác chứ không phải là vũ khí chiến tranh.
Tuy nhiên, khả năng sử dụng ngẫu nhiên VKHN vẫn còn rất cao (đặc biệt là các quốc gia có vũ trang hạt nhân kém ổn định hơn), và trường hợp xấu nhất xảy ra là việc sử dụng VKHN có chủ ý bởi một quốc gia hoặc bởi một chủ thể hoạt động phi quốc gia như tổ chức khủng bố.
Điều này có lẽ dẫn đến một trong những nghịch lý lớn nhất trong chính trị hạt nhân, đó là niềm tin rằng để những răn đe hạt nhân trở nên đáng tin cậy, một quốc gia phải chuẩn bị, thậm chí lên kế hoạch sử dụng VKHN nếu việc răn đe thất bại. Điều quan trọng khác là, quốc gia đó phải thuyết phục đối thủ tiềm tàng rằng họ có cả khả năng và ý định sử dụng VKHN nếu buộc phải làm vậy.
Điều này đã tạo nên các kế hoạch chiến tranh phức tạp hơn bao giờ hết và làm lệch cơ chế chỉ huy và kiểm soát VKHN theo hướng ưu tiên đặt khả năng sử dụng VKHN cao hơn so với an toàn và an ninh. Trong một số trường hợp cực đoan, một số quốc gia thậm chí đã úp mở ý tưởng tiến hành một cuộc chiến tranh hạt nhân, thách thức quan điểm cho rằng bất kỳ hành động sử dụng hạt nhân nào cũng là hành động tự sát.
Khả năng răn đe hạt nhân và đe dọa trả đũa hạt nhân là nền tảng của chiến lược hạt nhân đối với tất cả các cường quốc VKHN trong thế kỷ XXI. Nói rộng hơn, răn đe hạt nhân là trung tâm của cái mà chúng ta gọi là trật tự hạt nhân toàn cầu. Các nguyên lý cơ bản như “Không phổ biến VKHN”, “Tiết chế hạt nhân” và “Cam kết giải trừ vũ khí” là những yếu tố bao quanh sự vận động của chính trị hạt nhân. Điều này được thực thi, hoặc ít nhất là được củng cố bởi một loạt các cơ chế kiểm soát vũ khí, phòng ngừa, phòng thủ, cưỡng chế và bảo đảm.
Lịch sử hạt nhân của chúng ta thường được chia thành hai “kỷ nguyên”:
- Kỷ nguyên Hạt nhân thứ nhất: nơi trọng tâm của chính trị hạt nhân là sự bế tắc trong Chiến tranh Lạnh giữa Đông và Tây, và nơi các khái niệm về sự ổn định thông qua MAD và không phổ biến VKHN thông qua Hiệp ước NPT sẽ được coi là chủ trương chính thống về hạt nhân nhất định.
- Kỷ nguyên Hạt nhân thứ hai: trong những năm sau Chiến tranh Lạnh, khi trọng tâm của chính trị hạt nhân dường như chuyển sang các loại rủi ro hạt nhân khác nhau, thì sự phát triển của các biện pháp và cơ chế an ninh mới, hướng tới khu vực Trung Đông, Nam Á và Đông Bắc Á, là địa bàn chính.
Nhận thức về một “nền hòa bình lâu dài” trong Kỷ nguyên Hạt nhân thứ nhất đã làm nảy sinh quan điểm rằng VKHN có thể tạo ra sự ổn định và an ninh giữa các quốc gia, thậm chí có thể khiến chiến tranh toàn diện không thể xảy ra. Nhưng những thách thức của Kỷ nguyên Hạt nhân thứ hai (và sự đánh giá lại những điều được nhận thức về Kỷ nguyên Hạt nhân thứ nhất), kết hợp với sự suy yếu xảy ra đồng thời của quan điểm chấp nhận tính không thể sai lầm của khả năng răn đe hạt nhân, đã mang lại niềm tin rằng: Chúng ta không nên cho rằng quan điểm tương đối ôn hòa về quá khứ hạt nhân của chúng ta sẽ lặp lại trong tương lai hạt nhân.
Khả năng về Kỷ nguyên hạt nhân thứ ba đang phôi thai, được thúc đẩy bởi tác động phổ biến và rộng khắp của các công nghệ mới đối với hệ thống vũ khí, cấu trúc hỗ trợ và quy tắc chung về hạt nhân toàn cầu, cũng như những thay đổi đáng kể trong cách chúng ta hiểu về cuộc tranh cãi và điều kiện hạt nhân, có thể làm cho bức tranh chính trị hạt nhân toàn cầu mờ đục hơn nữa trong những năm tới.
[Hết trích lược]
Hết./.
- Israel được cho là sở hữu vũ khí hạt nhân, ước tính khoảng 80-90 đầu đạn, dù quốc gia này chưa bao giờ chính thức thừa nhận hay phủ nhận, duy trì chính sách “mơ hồ chiến lược”. Israel nằm trong nhóm 9 quốc gia có vũ khí hạt nhân trên thế giới, phát triển ngoài Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). ↩︎
Trả lời